1. THÁI MIẾU VÀ ĐỀN THỜ NHÀ TIỀN LÊ.

✦ Thái miếu nhà Tiền Lê (Hoa Lư, Ninh Bình) :Được lập dưới triều Tiền Lê để thờ tổ tiên và các vua triều Tiền Lê theo nghi lễ của triều đình. Tuy nhiên, sau khi nhà Tiền Lê chấm dứt (1009), Thái miếu không còn tồn tại nguyên vẹn. Hiện không còn tư liệu xác thực cho biết những vị vua nào được phối thờ trong giai đoạn cuối của Thái miếu.

✦ Đền Vua Lê Đại Hành (Hoa Lư, Ninh Bình) :

Là trung tâm thờ tự lớn nhất của nhà Tiền Lê hiện nay. Đền chủ yếu thờ Hoàng đế Lê Đại Hành (Lê Hoàn), phối thờ Hoàng hậu Dương Vân Nga, các hoàng tử và một số đại thần có công.

Đền Vua Lê Đại Hành hiện là trung tâm thờ tự tiêu biểu của triều Tiền Lê tại Hoa Lư, chủ yếu tôn thờ Lê Đại Hành cùng các nhân vật hoàng tộc và công thần có liên quan. Không nên đồng nhất ngôi đền này với một Thái miếu của toàn bộ triều Tiền Lê.

Nhận xét : Hiện chưa có đủ tư liệu xác thực để khẳng định nhà Tiền Lê từng hình thành một quần thể thờ chung đầy đủ các vua triều Tiền Lê tương tự một số hệ thống thờ tự của các triều đại về sau.

2. THÁI MIẾU VÀ HỆ THỐNG ĐỀN THỜ NHÀ HẬU LÊ.

✦ Thái miếu Lam Kinh (Thanh Hóa) :

Lam Kinh được vua Lê Thái Tổ xây dựng từ năm 1430 trên quê hương Lam Sơn. Đây là nơi gắn với việc thờ cúng tổ tiên, các vua và hoàng thái hậu nhà Lê, đồng thời là khu vực tập trung lăng mộ của các vua và hoàng tộc thời Lê sơ. Thái miếu là một bộ phận quan trọng trong hệ thống kiến trúc tế tự của Lam Kinh.

- Hệ thống thờ tự tại Lam Kinh :

Không nên hiểu Thái miếu Lam Kinh đơn thuần là nơi thờ tất cả các vị vua Lê từng trị vì. Việc thờ phụng gắn với quan niệm tông miếu và sự xác lập chính thống của từng thời kỳ. Vì vậy, khi xác định cụ thể từng vị vua được phối thờ, cần dựa vào sử liệu và tư liệu về bài vị, quy chế tế tự của từng thời kỳ, thay vì chỉ căn cứ vào danh sách các vua đã từng lên ngôi.

- Trường hợp Lê Nghi Dân :Lê Nghi Dân từng lên ngôi năm 1459 nhưng sau đó bị phế truất. Triều đình Lê Thánh Tông không thừa nhận ông là vị vua chính thống trong hệ thống kế thừa của nhà Lê. Vì vậy, khi trình bày về hệ thống tôn miếu nhà Lê, cần phân biệt rõ giữa việc một người từng lên ngôi trên thực tế và việc được triều đình về sau thừa nhận trong hệ thống chính thống, tế tự.

✦ Thái miếu nhà Lê tại Thăng Long.

Nhà Lê từng có Thái miếu tại Thăng Long, là một thiết chế tôn miếu quan trọng của triều đình. Thái miếu trải qua nhiều biến động trong lịch sử. Theo tư liệu giới thiệu của ngành văn hóa Thanh Hóa, Thái miếu được dựng tại Lam Kinh năm 1428, sau một trận hỏa hoạn được chuyển về Thăng Long; đến thời Nguyễn, vua Gia Long cho dời về khu vực Bố Vệ, Thanh Hóa.

✦ Thái miếu nhà Lê tại Thanh Hóa ngày nay.

Di tích Thái miếu nhà Hậu Lê ở khu vực Bố Vệ, Thanh Hóa được xây dựng lại vào năm 1805 dưới triều Gia Long. Đây là nơi thờ các vua nhà Lê cùng hoàng thái hậu và các thành viên hoàng tộc. Tư liệu của ngành văn hóa Thanh Hóa giới thiệu nơi đây là trung tâm thờ tự nhà Lê từ thời Lê sơ đến Lê Trung Hưng.